De oudste kaart en een brug

De mooiste oude stadsplattegronden zijn, althans in mijn ogen, die van Jacob van Deventer. Ze zijn strak, subtiel van kleur, en vooral ook buitengewoon nauwkeurig. In Magister Gerardus staan dan ook de kaarten die Van Deventer van Deventer heeft gemaakt (nee, ik stotter niet). Afgezien van hun nauwkeurigheid zijn het ook nog de oudste kaarten van de stad. Dichter bij de situatie ten tijde van Geert Grote kunnen we via kaarten niet komen.

Kaart Jacob van Deventer

Boven: kaart van Jacob van Deventer uit 1557/58  (gefotografeerd uit de atlas met stadsplattegronden van Jacob van Deventer die in het Prado te Madrid berust). Het is een detail uit een veel groter geheel, maar het gaat me nu om de stad. Onder: kaart van Blaeu (“Deventer” in Blaeu’s Toonneel der Steden, 1652). Het stratenplan is in een eeuw nauwelijks veranderd, het molenpark aan de westkant van de stad is er nog steeds, alleen de vestingwerken zijn bij Van Deventer wat minder spectaculair in beeld gebracht. Kijk je naar het aantal “beschermingslagen”, dan blijkt dat wel gelijk te zijn. We mogen in ieder geval aannemen dat het stratenplan in Geert Grote’s tijd niet veel afweek van dat in deze beide kaarten.

Kaart Blaue uit 1652
Op de kaart van Van Deventer loopt er een brug (met drie watermolens) van het westen van de stad naar de overkant van de IJssel, op die van Blaeu staat een brug getekend die in een rechte lijn vanaf de Lebuïnus naar de overkant voert. Wanneer is die situatie veranderd?
In 1578 is bij een beleg door Staatse troepen tijdens de Tachtigjarige oorlog de kap van de Noordenbergtoren verdwenen en de brug verbrand. In 1595 was er een nieuwe brug, want deze is voor het eerst afgebeeld op de voorkant van een almanak voor 1596, die in 1595 is gedrukt.
In een profiel van Deventer dat is gebaseerd op een oude ets van 1550, zie je dat boten hun zeilen moeten strijken om onder de brug door te kunnen. De toren heeft zijn kap nog, maar de drie watermolens die Van Deventer op zijn kaart geeft getekend zijn hier niet afgebeeld. Waren ze er ook niet meer?
Situatie voor 1578

De nieuwe situatie is te zien op een gravure uit 1686 die is gemaakt naar een profiel van Merian uit 1654. De nieuwe brug blijkt een schipbrug te zijn. Om schepen doorgang te verlenen vaart een boot met een deel van de brug een eindje weg.

Situatie sinds 1595

 

  Belangrijkste bronnen:

  • Hartong, Georg: Zicht op Deventer. Antiquariaat De Kameleon, Deventer 2020.
  • Rutte, Reinout en Bram Vannieuwenhuyze: Stedenatlas Jacob van Deventer. Thot/Lannoo, Bussum 2018.

SOCIALICON
GGU op Facebook
GGU op Youtube