
Het Rudolf von Laun Instituut voor politieke filosofie van de Geert Grote Universiteit (GGU) organiseert deze winter een drietal publiekslezingen over de actuele betekenis van het politiek-theologische denken van Carl Schmitt (1888-1985), vader van de politicologie als wetenschap.
Het Politicologisch Drieluik wordt als geheel aangeboden, maar een losse lezing kan ook worden bijgewoond.
7 februari:
“De relevantie van Carl Schmitt als crisisdenker in Nederland:
intensivering en neutralisering in de politiek”
“Ik raak verveeld wanneer ik mensen lees die geestverwanten zijn, mensen met ongeveer dezelfde opvattingen”, zo schreef de liberale filosoof Isaiah Berlin. “Werkelijk interessant is het de vijand te lezen, want de vijand doorbreekt onze verdedigingslinies”.
Carl Schmitt (1888-1985) is inderdaad een uitstekende sparringpartner, juist voor wie in een liberale omgeving is opgegroeid en liberale waarden koestert. Na 1945 waren persoon en werk van de jurist en politiek denker Schmitt vanwege zijn engagement met het nationaalsocialistisch regime vooral object van Vergangenheitsbewältigung, dat pijnlijke en moeizame proces waarmee Duitsland in het reine trachtte te komen met zijn verleden.
Maar de laatste decennia, en vooral sinds 2001 (“9/11”), is er sprake van een opmerkelijke terugkeer van deze auteur in de internationale discussie over een hele reeks onderwerpen: de precaire relaties tussen politiek en religie, geopolitieke kwesties (een nieuwe wereldorde na de hegemonie van het Westen), volkenrecht en oorlogsrecht, de opkomst van autocratieën en ‘illiberale democratie’, nood- en uitzonderingstoestanden, de worsteling met ons daderschap in ons (koloniale) verleden.
Schmitt kan inderdaad het best begrepen worden als een crisisdenker, in rustige tijden lijken zijn begrippen (soevereiniteit, vijandschap, uitzonderingstoestand) achterhaald of zelfs barbaars. Ik zal mijn uitgangspunt dan ook nemen bij een insider en kenner van de Nederlandse politiek, Herman Tjeenk Willink, die in 2021 het boek Kan de overheid crisis aan? publiceerde, en daarover zijn twijfels heeft.
Docent: Theo de Wit
Plaats: Keizerskroon, Stromarkt 12, 7411 PJ Deventer
14 februari:
“Wat kunnen we leren van Weimar? Carl Schmitt en de toekomst van onze democratie”
De laatste tijd wordt er weer regelmatig verwezen naar ‘Weimar’, beter gezegd naar het ‘trauma’ van de Republiek van Weimar, de ontbinding of Auflösung[1] van deze Republiek in 1933, niet lang na de machtsovernamen van Hitler en zijn NSDAP. Allereerst in Duitsland zelf. ‘Lering trekken uit Weimar’ (Von Weimar lernen) wordt daar al een tijd als urgent beschouwd; vooral sinds de electorale successen van de partij AfD verschijnt het ‘spook van Weimar’ met grote regelmaat.
Ik zal ingaan op een tekst van een belangrijke stem tijdens de Republiek van Weimar, Hans Kelsen, de grote opponent van Carl Schmitt. Die verdedigde in 1932 wanhopig een nogal minimalistische opvatting van democratie. Die sluit opmerkelijk genoeg aan bij de huidige tijdgeest, met kernwoorden als (het vermijden van) ‘verlies’, het tonen van ‘weerbaarheid’ en ‘veerkracht’. De vraag luidt inderdaad: wat verdedigen wij eigenlijk wanneer wij de democratische rechtsstaat verdedigen? Moet onze democratie misschien onder toezicht worden geplaatst – van rechters, constitutionele hoven, ombudsmannen van diverse aard?
In de Verenigde Staten lijkt de liberale democratie inmiddels vervangen door een andere type democratie dat door Carl Schmitt al in de jaren twintig wordt genoemd als alternatief voor het parlementarisme: de electieve acclamatiedemocratie. Is dat misschien ook onze toekomst in een gedigitaliseerde wereld?
Docent: Theo de Wit
Plaats: Kerkzaal Penninckshuis, Brink 89, 7411 BX Deventer
28 februari:
“Carl Schmitt en de verplaatsing van de politiek door de techniek”
In deze lezing zal de techniek zoals die in Schmitts werk wordt behandeld centraal staan. Techniek heeft daarin niet slechts een instrumentele waarde, maar functioneert als een wijze van politieke voorstelling die de werkelijkheid vormgeeft en ordent. In het bijzonder wordt ingegaan op de rol van technische beeldvorming in de democratie, waar de verbeelding van eenheid binnen een politieke groep zowel constitutief als problematisch is. Deze verbeelding kan politieke samenhang mogelijk maken, maar ook polarisatie en conflict intensiveren.
Daarbij komt expliciet de vraag aan bod of een democratie nog kan functioneren in een tijdperk van internationaal verbonden wereld, sociale media en AI-gegenereerde beelden. De lezing laat zien hoe techniek het politieke niet opheft, maar verplaatst en intensiveert, en hoe dit doorwerkt in vragen van representatie, orde en democratische legitimiteit./p>
Docent: Mees van Rees
Plaats: Kerkzaal Penninckshuis, Brink 89, 7411 BX Deventer
Datum: zaterdag 28 februari 2026 van 15.15 tot 17.15 uur (inloop vanaf 14.45 uur)
OVER DE DOCENTEN
Prof. dr. Th.W.A. (Theo) de Wit studeerde Theologie en Politieke Filosofie te Nijmegen. Tot 2021 was hij universitair docent Ethiek en sociaal-politieke filosofie aan de Universiteit van Tilburg, en daarnaast bijzonder hoogleraar ‘Vraagstukken geestelijke verzorging in justitiële inrichtingen’ (2009-2020). Sinds 2013 is hij tevens buitengewoon hoogleraar aan de Universiteit van Stellenbosch (Zuid-Afrika).
Tot zijn jongste publicaties behoren: Godenstrijd in de liberale democratie (2021) en De liberale democratie onder vuur (2023, redactie samen met Ad Verbrugge).
Mr. M. (Mees) van Rees is promovendus aan de afdeling Encyclopedie van de Rechtswetenschap, Departement Metajuridica van de Faculteit der Rechtsgeleerdheid, Universiteit Leiden. Komend jaar hoopt hij te promoveren op de relevantie van Carl Schmitts werk voor het huidige illiberale denken.
TARIEVEN
Hele Drieluik: 60 euro (studenten tot 28 jaar: 15 euro, op vertoon van pas)
Losse lezing: 30 euro (studenten tot 28 jaar: 8 euro, op vertoon van pas)
Prijzen zijn inclusief koffie/thee
Reserveren vooraf via info@geertgrote.nl
Betalen kan via IBAN: NL85 RABO 0124 1630 84 t.n.v. Geert Grote Universiteit te Deventer of contant aan de kas.
Meer informatie over deze en andere reeksen van de GGU vindt u op www.geertgrote.nl.
Het programma van de GGU wordt mede mogelijk gemaakt door Armeva Vastgoed
[1] Naar het standaardwerk van Karl Dietrich Bracher, Die Auflösung der Weimarer Republik
