Proosdijwandeling

Een historische rondleiding vanuit de proosdij in Deventer, het oudste stenen huis van Nederland

In het hart van Deventer stond een proosdij, eeuwenlang de ambtswoning van de proost-aartsdiaken van Deventer. De proost was het hoofd van het Kapittel van St Lebuinus, het college van kanunniken (koorheren) met een bont palet aan liturgische, bestuurlijke en onderwijskundige taken. Het kapittel was verbonden aan de nabij gelegen Lebuinuskerk die samen met het nu verdwenen Bisschopshof en een aantal kapittelwoningen de Immuniteit van St Lebuinus vormde: een ommuurd kerkelijk gebied binnen de middeleeuwse stad. De Proosdijtuin is een mooi startpunt voor een stadswandeling voor mensen met een historische belangstelling.

Tijdens de restauratie door NV Bergkwartier, Maatschappij tot Stadsherstel, begin jaren 1990 werd duidelijk dat deze proosdij rond 1130 moest zijn gebouwd en daarmee het oudste continu bewoonde gebouw van Nederland was. De restauratie werd in 1994 gehonoreerd met de Europa Nostra Award, een onderscheiding voor geslaagd behoud van Europees cultureel erfgoed.

Stauferstijl

Deutsch-gründlich oogt het bouwwerk als je er zo voor staat in de Sandrasteeg – en dat is het ook. Dit huis stamt uit feodale tijden, toen ons land nog deel uitmaakte van het Heilige Roomse Rijk. Aangezien de hoofdbewoners door de eeuwen heen kerkelijke en wereldlijke hoogwaardigheidsbekleders waren, zoals proost, maar soms ook bisschop, kardinaal, keizerlijk kanselier, militair gouverneur, burgemeester of minister, en deze heren niet zelden verwikkeld waren in allerlei familievetes, politieke conflicten of zelfs complete veldslagen, was een stevig gebouwde verblijfplaats met muren van meer dan een meter dik, geen overbodige luxe. Dat verklaart de aparte bouwvorm, die men als ‘Stauferstijl’ kan kwalificeren. De bouwstijl van de koninklijke dynastie van (Hohen-)Staufen wordt gekenmerkt door toepassing van grote, gebosseerde blokken natuursteen, in het Duits ook wel Buckelquader genoemd. Deze massieve bouwstijl is vanaf de eerste helft van de XIIe eeuw vooral bekend van de Hoge Koningsburcht (Hohkönigsburg, nu Château du Haut-Koenigsbourg), de grote bergburcht van Frederik de Eenogige in de Elzas, en verspreidde zich in de Staufertijd (ca. 1150-1250) via hun paltsen, kastelen en kathedralen als keizerlijke huisstijl door andere delen van het Rijk. In Nederland is deze stijl zeldzaam.

Katzenelnbogen

De eerste bouwheer, Filip van Katzenelnbogen (ca. 1090-1173),aartsbisschop en oud-kanselier van keizer Hendrik V en keizerin Mathilde,was een zoon van de edellieden Hendrik van Katzenelnbogen en Luitgard van Hengebach. Filips familie bouwde rond 1095 Burcht Katzenelnbogen, waarnaar ze zich ging noemen. De familie was gelieerd aan het Staufische koningshuis. De in 1138 verworven graventitel zou na haar uitsterven vererven op de naburige en verwante geslachten van Nassau en Hessen. Hierdoor leeft ‘Graaf van Katzenelnbogen’ tot op heden voort in de titulatuur van twee nog regerende vorstenhuizen: Luxemburg-Nassau en Oranje-Nassau.

Na het proostschap van het kapittel van St Servaas te Maastricht, werd Filip rond 1128 proost van het kapittel van St Lebuinus te Deventer, een traditioneel keizersgezinde stad.

Het is aannemelijk te stellen dat Filip de kunst van bouwen met Buckelquader heeft afgekeken van zijn vorstelijke verwanten.

Drakenrotsburcht

Na Filips overplaatsing naar Ossenbrugge (Osnabrück) als bisschop aldaar in 1141, hebben ook zijn opvolgers hun steentje bijgedragen aan de verdere op- en uitbouw van de proosdij. Aangezien in deze contreien weinig natuursteen aanwezig was, en de baksteen pas rond 1250 zou worden uitgevonden, betrokken de proosten het bouwmateriaal uit hun geboortestreek. Filips opvolgers stamden eveneens uit de hoge Midden-Rijnse adel, zoals het geslacht van graven van Are-Hochstaden – onder meer heren van Voerendaal en Heerlen (Herle). Van Gerard van Are en diens neefje Lotharius van Are-Hochstaden is bekend dat hun proostschap (in zowel Bonn als Maastricht) samenviel met grootse bouwactiviteiten. Een bijzonder bouwproject betrof de voltooiing van de Drachenfels (1149-1167), een Keulse, aartsbisschoppelijke burcht op de gelijknamige ‘Drakenrots’ in het Zevengebergte, aan de Rijn ten zuidoosten van Bonn. De hier gedolvennatuursteen van vulkanische oorsprong (trachiet en tufsteen) werd niet alleen gebruikt voor de burchtbouw ter plekke, maar vond tevens via Rijn en IJssel zijn weg naar Deventer, dat hierdoor het centrale overslagpunt werd voor tufsteen richting het noorden en westen. De overeenkomsten tussen de Deventer Proosdij en de ruïne van de Drakenrotsburcht zijn treffend.

Zetel van militaire gouverneurs

Na de Reformatie zou een reeks luitenant-gouverneurs van Overijssel zijn intrek nemen in de proosdij, zoals Nicolaas von Schmelzing, Herman Otto graaf van Limburg-Stirum en Antoni van Haersolte.

In 1677 ging de oude proosdij samen met aangrenzende kapittelhuizen een grote hofstede vormen van de gouverneur van de vesting Deventer, Hendrick de Sandra (1619-1707), die zijn naam aan de steeg gaf, en zijn echtgenote, Margareta Tortarolis (1627-1681).

Burgemeesters- en geleerdenwoning

In de XVIIIe eeuw krijgt de Proosdij (ook wel Gravenhof genoemd) een gezapiger invulling als burgemeesterswoning van Georg Jordens en zijn nazaten, leden van het Deventer patriciaat en vaak ook politiek actief als burgemeester.

In 1835 wordt de proosdij professorenwoning, na koop door Dr Hugo Beijerman, hoogleraar Nederlandse letterkunde en vaderlandse geschiedenis aan het Athenaeum Illustre (de Deventer stadshogeschool). Later zou de Friese letterkundige en schrijver Gerben Colmjon (1899-1972) in diens voetsporen treden door hier een kamer te bewonen.

Minister Marchant

Verreweg de belangrijkste bewoner van Sandrasteeg 8 in de XIXe en XXe eeuw was de politicus Mr H.P. (Henri) Marchant (1869-1956).Hij was advocaat en wethouder en vertegenwoordigde het kiesdistrict Deventer in de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Marchant was fractievoorzitter en politiek leider van de Vrijzinnig Democratische Bond (VDB), en won als zodanig zes verkiezingen op rij. Door zijn initiatiefvoorstel tot wijziging van de kieswet kregen Nederlandse vrouwen in 1919 stemrecht. Later voerde hij als Minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen (1933-1935) de grootste spellinghervorming ooit door. Door de spelling-Marchant werd ‘Nederlandsch’ niet meer ‘zoo’, maar ‘Nederlands’ voortaan ‘zo’ geschreven. Als laatste wapenfeit noemen we de stichting in 1935 van ‘Het Nationale Park De Hoge Veluwe’, samen met het bevriende echtpaar Kröller-Müller.

Het testament van 1905

Advocaat, wethouder en schoolopziener Mr R.C. (Robert) Nieuwenhuys (1833-1905) bepaalde bij testament van 1905 dat na de dood van zijn echtgenote Louise Angelique barones Bentinck de proosdij aan de Gemeente Deventer werd geschonken om er een ‘school of museum’ van te maken. Dit geschenk werd in 1930 door de stad in dank aanvaard, maar bleef zonder consequenties. Pas meer dan een eeuw later werd het testament van het (kinderloze) echtpaar Nieuwenhuys-Bentinck tot op zekere hoogte recht gedaan. De rechts- en politiek filosoof Dr J.D.J. (Jeroen) Buve (1935-2017) vestigde zich in 2006 met zijn familie in het oudste huis en maakte het tevens tot secretariaat van de Geert Grote Universiteit (GGU) en de Deventer Universitaire Pers (DUP), waarvan hij de grondlegger is. Van hieruit wordt sindsdien academisch onderwijs en onderzoek georganiseerd. Ook worden op afspraak bezoekers in de proosdij ontvangen in het kader van een rondleiding. Het Oudste Stenen Huis is een mooie uitvalsbasis om de rest van de oude binnenstad van Deventer te verkennen.

OVER DE PROOSDIJWANDELING

Rondleiding door Deventer voor historisch geïnteresseerden, waarbij het Oudste Stenen Huis van Nederland ook van binnen kan worden bezocht.

Gezien het beperkte aantal plaatsen is ten minste een week vooraf reserveren gewenst via info@geertgrote.nl.

Deelnemersbijdragen (incl. kopje koffie / thee / ranja met een versnapering):

  • Standaard: 15 euro p.p.
  • Jongeren/studenten tot 25 jaar: 10 euro p.p.
  • Kinderen t/m 12 jaar: gratis

Start in de Proosdijtuin (achter de Proosdij), op zondag, 16-18 uur

Speciale tarieven en tijden voor groepen (5-10 personen) op aanvraag.

Deelname aan de Proosdijwandeling is mogelijk vanaf april 2022.

Meer informatie op www.geertgrote.nl.

Proosdij van Deventer
Sandrasteeg 8
7411 KS Deventer
info@geertgrote.nl

SOCIALICON
GGU op Facebook
GGU op Youtube